Jak ustalić prawo właściwe dla dochodzenia alimentów od osób przebywających za granicą? cz. 1

Jak ustalić prawo właściwe dla dochodzenia alimentów od osób przebywających za granicą? cz. 1

Dochodzenie alimentów za granicą, cz. 3

14.03.2017

W dzisiejszym wpisie wracamy do tematu dochodzenia świadczeń alimentacyjnych od osób stale przebywających poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W poprzednich tekstach dotyczących tego zagadnienia skupiliśmy się na ustaleniu: kto i kiedy jest osobą uprawnioną do żądania alimentów w polskim porządku prawnym (zob. Czy mogę dochodzić alimentów od osoby, która wyjechała za granicę?), a także czy można dochodzić zasądzenia alimentów od osoby przebywającej poza Polską, przed polskim sądem (zob. W jakim kraju mogę dochodzić alimentów od osoby, która wyjechała za granicę?).

W sprawach z elementem transgranicznym oprócz oceny możliwości rozpoznawania sprawy przez dany sąd (jurysdykcja), pozostaje pytanie o właściwe prawo materialne jakie należy stosować.  Nie jest bowiem tak, że sądy danego kraju stosują wyłącznie przepisy obowiązujące w tym kraju. W sprawach z tzw. elementem transgranicznym niejednokrotnie bywa, że sądy w Polsce rozstrzygają sprawy opierając się na przepisach niemieckich czy francuskich i odwrotnie.

Wiele osób może się jednak zastanawiać nad tym, czym tak naprawdę jest prawo właściwe i co reguluje? Prawo właściwe są to przepisy prawa materialnego, które sąd stosuje (inaczej, niż przepisy proceduralne). Zgodnie z art. 11 Protokołu haskiego, który jest aktem o fundamentalnym znaczeniu dla międzynarodowych postępowań alimentacyjnych, o czym szerzej dalej, prawo właściwe dla zobowiązań alimentacyjnych określa między innymi:

  1. czy, w jakim zakresie oraz od kogo wierzyciel może dochodzić świadczeń alimentacyjnych;
  2. zakres, w jakim wierzyciel może dochodzić świadczeń alimentacyjnych wstecz;
  3. podstawę obliczania wysokości świadczeń alimentacyjnych i ich indeksacji;
  4. kto jest uprawniony do wszczęcia postępowania w sprawach dotyczących zobowiązań alimentacyjnych, z wyjątkiem kwestii dotyczących zdolności sądowej i zastępstwa procesowego;
  5. termin przedawnienia lub termin wniesienia powództwa;
  6. zakres obowiązku alimentacyjnego dłużnika, gdy instytucja publiczna dochodzi zwrotu świadczeń wypłaconych wierzycielowi zamiast świadczeń alimentacyjnych.

Zgodnie z art. 63 ustawy Prawo prywatne międzynarodowe z dnia 4 lutego 2011 r. (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1792), prawo właściwe dla zobowiązań alimentacyjnych określa Rozporządzenie Rady (WE) nr 4/2009 z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych (Dz.Urz. UE L 7 z 10.01.2009, str. 1; dalej jako: Rozporządzenie). Z kolei zgodnie z art. 15 Rozporządzenia, prawo właściwe w sprawach zobowiązań alimentacyjnych jest określane zgodnie z Protokołem haskim z 23 listopada 2007 r. o prawie właściwym w sprawach zobowiązań alimentacyjnych (dalej jako: Protokół haski) w Państwach Członkowskich, dla których protokół ten jest wiążący.

W tym miejscu pojawia się pytanie – jakie Państwa są związane wspomnianym protokołem? Odpowiedź przynosi Decyzja Rady z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie zawarcia przez Wspólnotę Europejską Protokołu haskiego z dnia 23 listopada 2007 r. o prawie właściwym dla zobowiązań alimentacyjnych. Zgodnie z jej treścią, Protokół haski obowiązuje we wszystkich Państwach Członkowskich Unii Europejskiej, za wyjątkiem Królestwa Danii oraz Zjednoczonego Królestwa.

Protokół haski określa prawo właściwe dla zobowiązań alimentacyjnych wynikających ze stosunków rodzinnych, pokrewieństwa, małżeństwa lub powinowactwa, w tym zobowiązań alimentacyjnych wobec dziecka niezależnie od stanu cywilnego rodziców. Co istotne, dokument ten ma charakter uniwersalny, tzn. ma zastosowanie niezależnie od tego, czy prawo właściwe w danej sprawie jest prawem umawiającego się państwa.

Ze względu na fakt, że zdecydowana większość spraw alimentacyjnych dotyczy roszczeń dzieci wobec rodziców przebywających na terytorium innych Państw Członkowskich Unii Europejskiej, w dzisiejszych rozważaniach skupimy się właśnie na tych rodzajach spraw.

Ogólna właściwość prawa, jakie ma być stosowane w konkretnej sprawie, związana jest z miejscem zwykłego pobytu wierzyciela (uprawnionego z tytułu alimentacji, najczęściej są to dzieci). Jest to jednak zasada, która doznaje licznych wyjątków. Przykładowo, w przypadku zmiany miejsca zwykłego pobytu wierzyciela stosuje się prawo państwa, w którym wierzyciel ma nowe miejsce zwykłego pobytu, od momentu, w którym nastąpiła ta zmiana.

Szczególne reguły wpływające na prawo właściwe dotyczą dochodzenia zobowiązań alimentacyjnych przez:

  1. rodziców na rzecz ich dzieci;
  2. osób innych niż rodzice na rzecz osób, które nie ukończyły 21 lat, z wyłączeniem zobowiązań wynikających ze stosunków, o których mowa w artykule. 5;
  3. dzieci na rzecz ich rodziców.

W przypadku tych spraw, jeżeli wierzyciel nie może na mocy prawa państwa zgodnego z miejscem zwykłego pobytu wierzyciela uzyskać świadczeń alimentacyjnych od dłużnika, stosuje się prawo miejsca organu orzekającego w sprawie. Przy czym, jeżeli wierzyciel wytoczył wcześniej powództwo przed właściwym organem państwa, w którym dłużnik ma miejsce zwykłego pobytu, stosuje się prawo miejsca organu orzekającego w sprawie. Jeżeli jednak wierzyciel nie jest w stanie uzyskać na mocy tego prawa świadczeń alimentacyjnych od dłużnika, stosuje się prawo państwa, w którym wierzyciel ma miejsce zwykłego pobytu. Z kolei jeśli wierzyciel nie jest w stanie uzyskać alimentów na podstawie ww. reguł, to w takim wypadku jeżeli wraz z dłużnikiem są obywatelami tego samego państwa, stosuje się prawo tego państwa.

Powyżej przedstawiliśmy główne zasady wpływające na wybór prawa właściwego w sprawach o alimenty przeciwko osobom przebywającym poza granicami Polski, w szczególności na terenie innych Państw Członkowskich Unii Europejskiej. Tematyka ta ze względu na liczne odesłania i wyjątki może budzić wiele wątpliwości. W każdej sprawie przed wszczęciem procesu warto zastanowić się, które prawo materialne (którego państwa – wierzyciela czy dłużnika), jest dla mnie bardzie korzystne i czy mogę dążyć do jego skutecznego wyboru.

Protokół haski zawiera szczególne uregulowania co do sposobu ustalania prawa właściwego w sytuacji, kiedy osoba uprawniona do alimentacji (wierzyciel) jest osobą pełnoletnią – temat ten zostanie przez nas omówiony w następnym wpisie!

Wiedza i kompetencje

  • logo_uw
  • adwokatura_polska_white
  • logo_uj
  • logo_blc